PSA: de onzichtbare uitdaging voor een vitale organisatie

Wat is psychosociale arbeidsbelasting (PSA)?

PSA is een verzamelnaam voor psychosociale risico’s en ongewenst gedrag op de werkvloer. De begrippen worden vaak door elkaar gehaald, daarom zetten we ze helder op een rij. PSA omvat:

 1. Werkdruk

Ontstaat wanneer psychologische basisbehoeften zoals autonomie, duidelijkheid of steun worden gefrustreerd. Denk aan te veel taken in te weinig tijd.

(Meer weten over werkdruk? Beluister dan onze tipreeks over stressmanagement.)

2. (Seksuele) intimidatie

Gedrag waarmee iemand bewust of onbewust angst of verwarring opwekt om invloed uit te oefenen.

3. Agressie en geweld

Variërend van verbaal (dreigen, schelden, vernederen) tot fysiek geweld of vernieling.

4. Pesten

Herhaaldelijk en langdurig schadelijk en oneerlijk gedrag waarbij het slachtoffer zich moeilijk kan verdedigen.

5. Discriminatie

Mensen ongelijk behandelen op basis van kenmerken zoals leeftijd, geslacht, etniciteit, seksuele geaardheid of religie.

Deze vormen van ongewenst gedrag tasten niet alleen de veiligheid en gezondheid van medewerkers aan, maar ook de motivatie, productiviteit en samenwerking.

De link tussen PSA en vitaliteit

Bij Adaptics definiëren we vitaliteit als energie, motivatie en veerkracht (TNO). Motivatie is de basis: zonder motivatie geen energie en geen veerkracht.

Motivatie en PSA

Er zijn verschillende vormen van motivatie. De meest gezonde vorm is autonome motivatie: iets doen omdat je het wilt. Maar veel mensen handelen ook vanuit gecontroleerde motivatie: iets doen omdat het moet. Bij PSA verschuift motivatie naar gecontroleerde motivatie: iets doen omdat het moet, of uit angst, schaamte of schuld. Dit is, wanneer deze dominant is, een ongezonde vorm van motivatie, die kan leiden tot:

• stress
• uitval
• negatieve werkcultuur

Een veilige werkomgeving is daarom een voorwaarde voor vitaliteit op de werkvloer.

(Wil je weten hoe je PSA kunt herkennen binnen jouw organisatie? Lees hier verder.)

Van asociaal naar sociaal gedrag: de rol van psychologische basisbehoeften

PSA ontstaat vaak wanneer psychologische basisbehoeften worden gefrustreerd. Deze vier basisbehoeften zijn essentieel voor een gezonde motivatie:

• autonomie: de vrijheid voelen om keuzes te maken
• binding: steun en verbondenheid ervaren
• vompetentie: het gevoel hebben dat je ergens goed in bent en kunt groeien.
• rechtvaardigheid: eerlijk en gelijkwaardig behandeld worden

Sociaal gedrag betekent dat we elkaar helpen deze basisbehoeften te vervullen. Dit is de tegenhangen van PSA en bevordert:

• samenwerking
• veiligheid
• positieve werkomgeving

Voorbeelden van sociaal gedrag:

• Autonomie: iemand laten uitpraten en écht luisteren
• Binding: telefoon wegleggen en aandacht geven
• Competentie: successen erkennen en benutten
• Rechtvaardigheid: eerlijk delen, eerlijk behandelen en transparant communiceren

Worden de basisbehoeften vervuld? Dan ontstaat positieve motivatie. Worden ze gefrustreerd? Dan neemt de kans op PSA juist toe.

Een spiraal omhoog of omlaag: praktijkvoorbeeld

Jelmer werkt in een organisatie waar de luidste stemmen het meeste gewicht krijgen. Zijn ideeën worden soms door anderen gepresenteerd zonder erkenning. Hierdoor worden zijn rechtvaardigheid, competentie en binding gefrustreerd.

Tijdens een vergadering wordt om zijn input gevraagd, maar Jelmer is mentaal al afgehaakt. Hij deelt zijn kennis niet meer, waardoor ook de vitaliteit binnen het team afneemt. Dit gedrag kan uiteindelijk doorslaan naar passieve agressie, intimidatie of pesten.

Maar stel dat Jelmer’s expertise wél wordt erkend.
Hij voelt zich gesteund, eerlijk behandeld en gezien. Dan groeit zijn motivatie, deelt hij kennis en profiteert het hele team van zijn inzet.

Zo werkt motivatie: het kan een positieve of negatieve spiraal vormen.

Van PSA naar een vitale, autonoom gemotiveerde medewerker

Onderstaande visual toont hoe het werkt. Wanneer autonomie, binding, competentie en rechtvaardigheid worden gefaciliteerd, ontstaat een vitale, autonoom gemotiveerde medewerker. Dit leidt tot sociaal gedrag en goed samenwerken binnen teams.

Hoe helpt Adaptics organisaties bij het aanpakken van PSA?

PSA is een serieuze bedreiging voor de vitaliteit van medewerkers en vraagt daarom om een gestructureerde aanpak. Adaptics ondersteuent organisaties op drie niveaus’s:

1. PSA inzichtelijk maken via een PMO

Een Preventief Medisch Onderzoek laat zien of PSA, ongewenst gedrag of werkdruk een rol spelen in teams of afdelingen.

2. Trainingen en coaching

Vervolgens zetten we trainingen en coaching in om te werken aan de tegenhanger van PSA: vitaliteit. Dit doen we vanuit de Zelfdeterminatietheorie, een wetenschappelijk onderbouwd raamwerk dat laat zien hoe motivatie werkt.

3. Advies en gedragsinterventies

Onze consultants analyseren motivatievormen, herkennen gedragsdynamieken en geven concrete adviezen voor het vervullen van de vier basisbehoeften. Vaardigheden zoals feedback geven, grenzen stellen of gesprekken voeren kunnen direct worden aangeleerd.

Vitaliteit ≠ leefstijl

Het wordt tijd dat we vitaliteit écht los gaan koppelen van leefstijl. Waarom? Je ziet hoe belangrijk vitaliteit is in thema’s als PSA en hoe verwarrend het wordt als we er (ook) leefstijl mee bedoelen. Vitaliteit is een fundament voor een gezonde leefstijl vanuit autonome motivatie, maar het is niet hetzelfde en verdient een eigen plek.

Wat kun je verwachten in de rest van deze serie?

In de volgende delen gaan we dieper in op onderwerpen zoals:

• De invloed van persoonlijkheid op PSA.
• De “donkere driehoek” en waarom sommige mensen eerder PSA veroorzaken.
• De objectieve én subjectieve kant van PSA.
• Waarom vrijwel elke leidinggevende de vertrouwensband met medewerkers overschat…

Wil je PSA binnen jouw organisatie herkennen en aanpakken? Blijf dan zeker lezen!