Caroline Slikker

Overgewicht op de werkvloer: wat werkt wel en niet?

Overgewicht is een steeds groter thema binnen organisaties. Veel organisaties zetten in op gezonde kantines, fruitschalen of fitnessabonnementen. Maar deze maatregelen bereiken vooral medewerkers die toch al gezond bezig zijn. Daarnaast pak je zo vooral gedrag aan, niet de onderliggende motivatie of omstandigheden. In dit artikel leggen we uit waarom dit soort maatregelen niet werken, wat de impact van overgewicht op werk en vitaliteit werkelijk is, welke werkgerelateerde factoren bijdragen, en hoe je als werkgever en leidinggevende wél een verschil maakt.

In dit artikel gaan we in op gezondheid zoals gemeten in het bloed, die welvaartsziekten voorspellen (metabool syndroom). Overgewicht in relatie tot fysieke belasting volgt in een apart artikel.

De impact van overgewicht op de werkvloer

Overgewicht kan invloed hebben op energieniveau, belastbaarheid en (soms) gezondheidsrisico’s. Maar het verband is niet zo simpel als vaak wordt gedacht.

Overgewicht ≠ per definitie minder vitaal

Iemand kan flink overgewicht hebben en tóch fysiek gezond zijn, mentaal lekker in zijn vel zitten en energiek en productief zijn. Wanneer het gewicht stabiel is en bloedwaarden goed zijn, hoeft overgewicht geen negatieve gevolgen te hebben.

Wat wél schadelijk is: stigma, oordeel en sociale druk

Onderzoek laat zien dat gewichtsstigma, niet het gewicht zélf, zorgt voor:

verhoogde stress
minder werkplezier
vermijdgedrag
lager zelfvertrouwen
risico op ongezonde eetpatronen
verminderd gevoel van veiligheid op de werkvloer

Met andere woorden: een negatieve werkcultuur rondom gewicht is een grotere risicofactor dan gewicht zelf.

Is overgewicht een risico voor verzuim of langdurige uitval?

Dat kan, maar het is heel belangrijk om hierin genuanceerd te zijn over oorzaak-gevolg. Wanneer we dat niet zijn, creëren of vergroten we problemen.

De risicoperiode zit vooral in toename van gewicht

Het risico op diabetes, hart en vaatziekten en klachten stijgt vooral tijdens de periode van aankomen.

Afslanktrajecten verhogen het risico op weer aankomen

En daarmee opnieuw op gezondheidsproblemen. Een gecontroleerde motivatievorm, zoals ontstaat door stigmatisering, zorgt voor terugval. Bovendien is obesitas, waarbij het BMI boven de 30 stijgt, sinds 2009 geclassificeerd als chronische ziekte. Dat komt omdat het lichaam chronisch is veranderd, waardoor na afslanken een terugval -zonder medische ingreep- onvermijdelijk is.

De grootste verzuimrisico’s komen door context

Zoals:

hoge werkdruk en stress
sociale onveiligheid en conflict
gebrek aan autonomie
gebrek aan steun en begrip

Werkgevers kunnen impact maken door hierin te investeren, niet door afslankprogramma’s aan te bieden.

Hoe beïnvloedt overgewicht de vitaliteit van medewerkers?

Vitaliteit gaat over energie, motivatie en veerkracht. Overgewicht zelf bepaalt die vitaliteit niet, maar de manier waarop de omgeving ermee omgaat wél. Negatieve invloed op vitaliteit én gezondheid komt vaak door:

schaamte of ongemak door reacties of blikken van collega’s
voortdurende opmerkingen (“ben je afgevallen?”, “dat is niet gezond voor je”)
sociale druk en oordelen rondom eten
onveiligheid bij gesprekken met leidinggevenden
eerdere negatieve ervaringen met afslanktrajecten
‘als ik het kan, kan jij het ook’- houding

Positieve invloed ontstaat door:

waardering voor iemands vaardigheden (niet gewicht)
autonomie en psychologische veiligheid
steun en begrip, geen sturing
focus op vitaliteit, niet op uiterlijk
realistische verwachtingen van gezond gedrag

Dit is precies waar autonome motivatie ontstaat: de enige motivatievorm die duurzame gedragsverandering ondersteunt.

Waarom de klassieke maatregelen niet werken

Voorlichting, fruitmanden, fitness en “bewustwording van risico’s” helpen vooral degenen die toch al gezond gedrag vertonen. Deze maatregelen benadrukken het onjuiste idee dat een gezonde leefstijl simpelweg gaat over zichtbaar gedrag en ‘just do it’. De medewerker voor wie leefstijl lastiger, of gewoon minder belangrijk is…

laat de fruitmand links liggen
meldt zich niet, of met tegenzin aan voor leefstijltrainingen
voelen zich eerder beoordeeld dan gesteund
ervaren extra druk waardoor gecontroleerde motivatie ontstaat

Gecontroleerde motivatie (schuld, schaamte, sociale druk) verhoogt het risico op eetbuien, jojo‑effect, obsessief gedrag, stress en gewichtstoename op lange termijn. Mede daarom neemt overgewicht ondanks al onze inspanningen al decennia toe.

Wat kunnen werkgevers wél doen om overgewicht te voorkomen?

1. Stoppen met oordelen

Ook stoppen met complimenteren over gewichtsverlies.

2. Creëer een veilige werkcultuur

Waar medewerkers zichzelf mogen zijn in elke vorm of maat. Geef een goed voorbeeld als leidinggevende en corrigeer ongewenst gedrag.

3. Focus op betekenis en competentie

Waardering krijgen voor wat iemand kan, niet voor hoe iemand eruitziet, draagt bij aan een positief zelfbeeld en een gevoel van zingeving: bronnen van duurzame zelfzorg.

4. Investeer in stressmanagement

Negatieve stress heeft over het algemeen een negatieve uitwerking op gezond gedrag.

5. Werk aan autonomie

Keuzevrijheid in werktijden, taken, pauzes en beweging bevorderd autonomie, wat ruimte geeft voor gezondere keuzes.

6. Stimuleer gezondheid zónder dwang

Een trap aantrekkelijker maken werkt beter dan verplicht wandelen. Gezond eten faciliteren zonder oordeel, is nog steeds een goed idee.

7. Investeer in vitaliteit, niet in vetpercentages

Vitaliteits- of leefstijlprogramma’s die autonome motivatie van de deelnemer centraal stellen werken wél.

Hoe ga je als leidinggevende in gesprek over overgewicht?

Heel simpel: doe het niet. Als leidinggevende faciliteer je de omstandigheden waarin iemand de wíl heeft om goed voor zichzelf te zorgen. Liefst in combinatie met een omgeving waarin dat mogelijk is. Die wil komt voort uit een gevoel van waardigheid; ‘ik doe er toe, los van mijn gewicht’. Begin met de vertrouwensband die je met de medewerker opbouwt. Vertrouwen dat alleen kan bestaan als je het gewicht of de leefstijl van de medewerker niet veroordeelt. Vertrouwen ontstaat door behoefte faciliterend leiderschap. Dat wil zeggen, de focus op autonomie, binding en competentie: de drie basisbehoeften die bepalen of iemand duurzame motivatie ontwikkelt.

Conclusie: overgewicht op de werkvloer vraagt om een totaal andere aanpak

Overgewicht is geen kwestie van wilskracht en lost niet op door salades, waarschuwingen of welgemeende adviezen. Het probleem is dat als iemand iets ‘moet’, dat mensen dat tijdelijk doen uit sociale druk, of het tegenovergestelde gedrag laten zie uit weerstand tegen die druk. Daarbij komt dat er veel onbegrip is over de oorzaak en aanpak van overgewicht.

De échte sleutel ligt in:

psychologische veiligheid
relationele autonomie, dus inclusie
waardering voor wie iemand is, niet hoe iemand eruitziet
een gezonde werkcultuur
stressmanagement
vitaliteit in plaats van gewicht
duurzame motivatie in plaats van gecontroleerde motivatie

Wanneer organisaties stoppen met sturen op gewicht en starten met investeren in waardigheid, autonome motivatie en werkgeluk, ontstaat de ruimte voor medewerkers om gezonder gedrag te ontwikkelen. Op hun eigen manier, vanuit autonome motivatie. Pas dan is het goed om te zorgen voor die gezonde omgeving die gezonde keuzes mogelijk maken.

Dat is duurzaam.
Dat werkt.

Verwant artikel

Waarom motivatievormen cruciaal zijn voor duurzaam vitaal gedrag op de werkvloer

Lees dit artikel